Wasyl Jermiłow
Pałac Pionierów i inne projekty
od 25 lipca 2015
do 5 września 2015

Wasyl Jermiłow, Pałac Pionierów i inne projekty. Fotografia wernakularna.

Wasyl Jermiłow (1894–1968), awangardowy artysta ukraiński, działający głównie w Charkowie, określany jako założyciel ukraińskiej wersji konstruktywizmu, odkrywany jest dzisiaj w Polsce.

Na tej pierwszej polskiej wystawie w Asymetrii która ze względu na swój charakter, jest też światową premierą, pokażemy archiwalne fotografie z lat 20.30. XX wieku i późniejszych, prezentując prace artystyczne Wasyla Jermiłowa.

Fotografie - dokumenty wykonane jeśli nie przez samego artystę to z pewnością pod jego opieką a pochodzące z prywatnego archiwum kuratora i przyjaciela artysty Dymitra Horbaczowa.

Lecz zanim przejdziemy do problemów ich atrybucji najpierw garść informacji na temat samego artysty. Jermiłow rozpoczął naukę rzemiosła w Artystyczno-Rzemieślniczych Pracowniach Dekoracyjnych w Charkowie by później odbyć studia w Moskwie w Wyższej Szkole Malarstwa, Rzeźby i Architektury (1912-13, razem z Włodzimierzem Majakowskim i Dawidem Burlukiem) w trakcie których zapoznał się z obrazami Picassa z kolekcji Morozowa i Szczukina. W Moskwie studia akademickie jednak porzucił na rzecz pracowni Maszkowa (artysty zafascynowanego pracami Cezanne’a, Van Gogh’a i Matisse’e) a także popularnej w owym czasie pracowni graficznej Gamana. W 1914 r. powrócił do Charkowa, ale już w rok później został powołany do wojska i wysłany na front irański gdzie był ranny i zdemobilizowany dopiero w 1918 r. W Charkowie wiąże się z kubo-futurystyczną Grupą Siedmiu, i pokazuje tutaj swoje prace, projektuje dekoracje uliczne, m.in. pierwszomajowe, murale Klubu Czerwonoarmisty, i lokalnych teatrów, grafikę dla pisma Puti Tworczestwa, przyjaźni się z poetą Wielimirem Chlebnikowem (dla którego m.in. wykonuje litografie). W końcu pełni kierownicze funkcje w ukraińskim wydziale JugRosta a także Dziale Malarstwa w Państwowym Zakładzie Przemysłu Artystycznego. W 1921 r. dekoruje pociąg agitacyjny (agit-prop) „Czerwona Ukraina”, który zamienia w stylistyce i treści na ślubny kufer ukraiński, a którego fotografie zobaczymy na wystawie w Asymetrii.

W latach 20-tych w Charkowie kieruje już studiem graficznym, pomaga w przekształceniu Liceum Plastycznego w wyższą uczelnię, zdobywa nagrodę (w Lipsku) za znaczek pocztowy „Na pomoc głodującym”, robi scenografie sztuk w Teatrze Proletkult kierując się w stronę konstruktywizmu. Wstępuje do konstruktywistycznej grupy „Awangarda” założonej przez Walerija Poliszczuka, by stać się redaktorem jej pisma.

W 1928 r. przygotowuje ukraińską część radzieckiego Pawilonu na Międzynarodowej Wystawie Prasowej w Kolonii (razem z El Lissitzkym i Aleksandrem Rodczenko). Tworzy gazetki ścienne i cykl wielkoformatowych albumów pt. Ukraina w stylu konstruktywistycznym. Fotografie tych projektów również zobaczymy na wystawie.

Wykonuje portrety fotograficzne w stylistyce Bauhasu, używając też często fotografii łącząc ją z innymi mediami. Tworzy reliefy i kolaże, eksperymentuje z gatunkami klasycznymi, portretem, martwą naturą. Jest członkiem Stowarzyszenia Sztuki Rewolucyjnej Ukrainy (ARMU).

W ocenie jego sztuki Tatyana Pavlova, charkowska historyczka fotografii, której wykład będzie towarzyszył wystawie w Asymetrii zauważa: „Dystansując się od kubistów i dadaistów, Jermiłow poszukuje archaizmu w ukraińskiej semantyce rytualnej. W jego martwych naturach i „księżycowych” krajobrazach odbijają się echa pradawnych rytuałów związanych ze szczególnie świętym okresem epoki transformacji.

W połowie lat 30-tych Jermiłow wykonuje dekoracje wnętrz Pałacu Pionierów, pierwszego w Sowietach, zaadoptowanego w historycznej siedzibie władz Ukrainy, łącząc kolorystycznie inspiracje z awangardowej architektury i ukraińskiej sztuki ludowej.

Podczas II wojny Jermiłow został zmobilizowany, a od 1944 roku wykładał w Charkowskim Instytucie Artystycznym aż do 1949 kiedy został wykluczony ze Związku Radzieckich Artystów Plastyków za „kosmopolityzm”( w 1961 r. je odzyskał).

W ostatnim okresie życia powracał do swej sztuki lat 20-tych projektując Monument Epoki Leninowskiej (1961), muzeum Picassa oraz pomnik Wielimira Chlebnikowa.

Wróćmy w tym momencie do problemów atrybucyjnych.

Na fotografii z Pałacu Pionierów, datowanej na 1937 r. widzimy portret Wasyla Jermiłowa odbity w lustrzanej sferze, znajdującego się w jednej z klas laboratorium. Choć sfera lusterka (najprawdopodobniej od roweru)deformuje wnętrze, widoczne kable i wykresy na ścianach wskazują na jej techniczny charakter, nie jest więc to np. klasa fechtunku, która jako jedna z wielu była oddana do użytku młodych pionierów.

Artyści Bauhausu w latach 20-tych XX wieku, wykuli pojęcie New Vision lub Neue Optik, jako autonomicznej praktyki artystycznej, stosującej się do własnych praw kompozycyjnych i świetlnych, eksperymentu fotograficznego w efekcie którego aparat staje się nowym okiem oglądającym świat. Tego typu fotografie wykonywał np. Georg Muche, niemiecki malarz związany z Bauhausem od 1920 roku, który badał w ten sposób zależności pomiędzy formą a powierzchnią. W 1921/22 r. wykonał swój autoportret w sferycznym odbiciu w metalowej kuli, gdzie widzimy go siedzącego za biurkiem z insygniami jego pracy: szklaną kulą, modelem architektonicznym, jego aparatem i obrazem.

Wracając jednak do portretu Jermiłowa z Pałacu Pionierów, czy chodzi tutaj jak w przypadku G. Muche o badanie dotyczące wewnętrznych właściwości materiałów, w relacji do eksperymentalnych odbić i załamań w widzeniu? Na fotografii z 1937 r. widzimy m.in. stojącego obok Jermiłowa mężczyznę który trzyma wężyk od aparatu, a więc to on jest wykonawcą zdjęcia. Obaj; fotograf i Jermiłow, a także trzeci mężczyzna stojący po lewej stronie w głębi laboratorium znieruchomieli wpatrzeni w fotografowany obiekt. Nie odnosimy tutaj wrażenia podobnego tak jak w przypadku fotograficznych portretów Witkacego wykonywanych przez Głogowskiego, gdzie choć prawa autorskie należą do fotografa Głogowskiego to sam obraz jest kreacją artystyczną Witkacego.

Wszystkie postacie tutaj uczestniczą w jakimś spektaklu, który choć zarejestrowany został w klimacie Bauhausu, w odbiciu zniekształcającego lustra, to spektakl ten zmierza zupełnie w innym kierunku, i być może nie stanowi naukowych badań o charakterze artystycznym. Jaki to więc spektakl?

Sarah Bodin, autorka tekstu do katalogu wystawy Jermiłowa w Leonard Hutton Galleries w Nowym Jorku z 1990 roku tak pisze o Jermiłowie:

„był on jednym z rosyjskich artystów awangardowych (tutaj słusznie zaprotestowałaby Tatyana Pawłowa, wskazując na ukraińską narodowość artysty – moja (RL) uwaga), który wybrał drogę wizjonerskiej abstrakcji zważając jednocześnie na wezwanie Utopijnej reformy. Dla Jermiłowa jednak sama abstrakcja nie miała siły napędowej, gdyż był gorąco oddany krainie swych narodzin, obyczajom i sztuce wernakularnej Ukrainy.”

Właśnie to słówko; wernakularne odgrywa w naszym spektaklu według mnie pierwszorzędne znaczenie. Zastanówmy się więc co może oznaczać w tym kontekście. W znaczącym tekście francuskiego badacza fotografii Clement Cheroux, poświęconemu tej problematyce znajdujemy odpowiednie informacje.

„To, co wernakularne, służy: jest użyteczne. W prawie rzymskim termin vernaculus opisuje dokładnie kategorię niewolników urodzonych w domu, w odróżnieniu od tych, których kupiono bądź wymieniono. W szerszym znaczeniu słowo odnosi się więc do wszystkiego, co zostało zrobione, wychowane albo wyhodowane w domu.”

Fotografia wernakularna wg. Cheroux staje się jednak sobą, kiedy traci walor użytkowości, „gdy traci pierwotną wartość, to znaczy, gdy nie służy już temu, po co powstała.” Kiedy opuszcza rodzime środowisko, a staje się jako obraz innym sztuki, gdy stawia przed sztuką zwierciadło.

Niezależnie od tego na ile Jermiłow jest twórcą lub wykonawcą fotografii z Pałacu Pionierów, niewątpliwie bierze udział w spektaklu który dzisiaj moglibyśmy nazwać wernakularnym.

21.07.2015 12:50:38

Tatyana Pawłowa
Wasyl Jermiłow czeka na wiosnę

Wasyl Jermiłow uczył się w charkowskiej Artystyczno-Rzemieślniczej Pracowni Malarstwa Dekoracyjnego (1905-1909) pod kierunkiem Ładysława Trakala, absolwenta Akademii Sztuk Pięknych w Pradze; w Miejskiej Szkole Rysunku i Malarstwa (1910-1911); uczęszczał na zajęcia do pracowni Edwarda Steinberga, Aleksieja Zagonowa i Aleksieja Grota (1911); a poprzez znajomość z Maria Siniakową nawiązał bliski kontakt z charkowskim stowarzyszeniem i pracownią Jewgienija Agafonowa „Błękitna Lilia” (od 1913 „Oset”). W latach 1912-1913 studiował w Wyższej Szkole Malarstwa, Rzeźby i Architektury w Moskwie (razem z Włodzimierzem Majakowskim i Dawidem Burlukiem) oraz uczęszczał do pracowni Ilii Maszkowa i Piotra Konczałowskiego. W trakcie wizyt w Moskwie w roku 1912 (oraz 1921) zapoznał się z obrazami Picassa znajdującymi się w kolekcjach Iwana Morozowa i Siergieja Szczukina. Był blisko związany z kubofuturystyczną Grupą Siedmiu; jego prace były pokazywane w ramach ich debiutanckiej wystawy (1917), a także weszły w skład albumu Siedem plus trzy (1918). W 1919 roku, wspólnie z Siniakową, wziął udział w wystawie prezentującej prace artystów zawodowych oraz amatorów i dzieci (prace Jermiłowa zostały sprzedane); projektował dekoracje uliczne związane z pochodem pierwszomajowym w Charkowie i był autorem projektu graficznego charkowskiego pisma „Ścieżki Twórczości” [Puti tworczestwa], prezentującego m. in. teksty Nikołaja Asiejewa, Andrieja Biełego, Wasyliszka Gniedowa, Eleny Guro, Benedykta Liwszyca, Osipa Mandelsztama, Borysa Pasternaka, Grigorija Pietnikowa i Wielimira Chlebnikowa z ilustracjami Jurija Anienkowa, Włodzimierza Bobryckiego, Kazimierza Malewicza i Marii Siniakowej. Zaprzyjaźnił się z Chlebnikowem, z którym spędził lato 1919 roku w Krasnej Polanie niedaleko Charkowa w domu sióstr Siniakow, razem z Borysem Kosariewem, Grigorijem Pietnikowem i Wasylem Piczetą. W roku 1920 wydał litografię Lodomerii Chlebnikowa oraz Wiersze Jekateriny Neimaer. Od stycznia 1920 roku był naczelnikiem artystycznego wydziału JugROSTA, projektując wygląd ulic i fasad oraz plakaty. W latach1920-1921 był szefem Działu Malarstwa w Państwowym Zakładzie Przemysłu Artystycznego, malując m. in. wnętrza Klubu Czerwonoarmisty (1920) i pociągu propagandowego „Czerwona Ukraina” (1921). Ukraiński pisarz Walerian Poliszczuk nazwał ten okres życia artystycznego w Charkowie, ówczesnej stolicy Ukrainy, „jermiłowskim”.

W roku 1921 Jermiłow uczestniczył w przekształcaniu charkowskiego Liceum Plastycznego w wyższą uczelnię, a od roku 1922 kierował Studiem Graficznym (od 1925 roku z Iwanem Padałką). Jako artysta wszechstronnie utalentowany, Jermiłow nie narzekał na brak zamówień. Zaprojektowany przezeń znaczek pocztowy Na pomoc głodującym zdobył złoty medal na Międzynarodowych Targach w Lipsku (1922). Był autorem scenografii do inscenizacji sztuki Georga Kaisera Gaz (1923) w Teatrze Proletkult, która pokierowała go w stronę konstruktywizmu. Swoje mieszkanie na poddaszu kamienicy przy ulicy Swierdłowa 33 w Charkowie pomalował w stylu kubofuturystycznym.

Pod koniec lat 20. artystyczne umiejętności Jermiłowa rozwinęły się w pełni, sięgając od drobnych form graficznych po projekty architektoniczne. W swoich projektach książkowych dla różnych ukraińskich wydawców chętnie wykorzystywał fotografię. W roku 1925 przystąpił do założonej przez pisarza Waleria Poliszczuka konstruktywistycznej grupy Awangarda, a w latach 1928-1930 był redaktorem artystycznym pisma „Awangarda” i powiązanych z nim publikacji. W roku 1928 otrzymał zlecenie na projekt ukraińskiej części radzieckiego pawilonu na Międzynarodowej Wystawie Prasowej w Kolonii (wraz z El Lissitzkym i Aleksandrem Rodczenko). Przygotował dynamiczną scenografię, gazetki ścienne „Generator” (1927) i „Kanatka” (1928) oraz cykl dwudziestu wielkoformatowych albumów pod tytułem Ukraina z drewnianymi okładkami oprawnymi w płótno, wszystko w stylu konstruktywistycznym. W tym okresie wykonywał m. in. portrety fotograficzne podobne do fotograficznych autoportretów artystów Bauhausu. W latach 1927-1930 był członkiem Stowarzyszenia Sztuki Rewolucyjnej Ukrainy (ARMU) jako jedyny przedstawiciel malarstwa „konstruktywistyczno-abstrakcyjnego” (I. Wrona). W ramach jubileuszowych wystaw wszechukraińskich odbyła się solowa wystawa „eksperymentalnych” prac Jermiłowa, śledząca ścieżkę jego artystycznego rozwoju od kubizmu po konstruktywizm (malowane reliefy, kolaże). Eksperymentował z tradycyjnymi gatunkami takimi jak pejzaż, portret czy martwa natura. Idea konstruktywistyczna obecna jest w martwej naturze zatytułowanej Talerz, nóż i zapałki (1921): kontrastowe faktury podkreślają zderzenie warunkowego, fragmentarycznego obrazowania z przedmiotami gotowymi, a akcent w kolażu pada na „chleb” ze sklejki. Cykl Gitary (1919-1924) rozwija temat odziedziczony po kubistach – martwa natura z instrumentami muzycznymi – łącząc go z motywem „pseudo-talerza” z jego konstruktywistycznymi „śniadaniami” i wykorzystując „symetrię obrotu”. Dystansując się od kubistów i dadaistów, Jermiłow poszukuje archaizmu w ukraińskiej semantyce rytualnej. W jego „niejadalnych” martwych naturach i „księżycowych” krajobrazach odbijają się echa pradawnych rytuałów związanych ze szczególnie świętym okresem epoki transformacji.

Na polu grafiki użytkowej (etykiety, znaczki pocztowe) Jermiłow tworzył lakoniczne kompozycje oparte na dwóch głównych schematach, zygzaków i szachownic oraz wykorzystywał język (Ukrainka, Sierp i młot, Lenin, papierosy USRR). W roku 1927 ozdobił główny plac Charkowa konstruktywistyczną reklamą dużych rozmiarów. W połowie lat 30. ukończył wielki projekt wnętrzarski, który zamienił pierwszy Pałac Młodych Pionierów w „wesołe miasteczko”, tak jak wcześniej przerobił pociąg propagandowy na „kufer posażny”. Fenomenalne połączenia kolorystyczne Jermiłowa były inspirowane językiem awangardowej architektury i ukraińską sztuką ludową. Stołki o regulowanej wysokości, „rurkowate” meble, aerodynamiczne formy i kolor w architekturze to motywy związane z Bauhausem i grupą De Stijl, które zrealizowane zostały w ostatnim dużym ukraińskim projekcie tego nurtu. Był on momentem, od którego zaznaczył się konflikt pomiędzy koncepcjami konstruktywistów i pompatycznymi wymogami stalinowskiego „empire’u”.

W latach 1937-1938 Jermiłow wspólnie z Anatolijem Petryckim zaprojektował pawilon ukraiński na Wszechzwiązkową Wystawę Rolną, a w latach 1940-1941 Muzeum Teatru w Kijowie. W czerwcu 1941 roku przybył do Kijowa na zaproszenie tamtejszego Instytutu Artystycznego, lecz w wyniku niemieckiej inwazji został zmobilizowany. W 1944 roku zaczął wykładać w charkowskim Instytucie Artystycznym, gdzie nauczał do roku 1949, kiedy to został wykluczony ze Związku Radzieckich Artystów Plastyków za „kosmopolityzm”. W roku 1961 odzyskał członkostwo w Związku, a rok później miał wystawę indywidualną, w efekcie której (dzięki grupie charkowskich fizyków) powstał film dokumentalny, a także opublikowano katalog. W tym okresie Jermiłow powrócił do koncepcji z lat 20., projektując Monument Epoki Leninowskiej (1961), pomnik i muzeum Picassa oraz pomnik Wielimira Chlebnikowa zatytułowany Głowa globu; pracował również nad makietą tomika wierszy Chlebnikowa (1965). 

04.07.2015 15:55:32

1
loading image...
Wasyl Jermiłow
ARTEM

11